De steenvormmachine als Nederlands fabrikaat: Johannes Aberson


Deze tekst is afkomstig uit: H.W. Lintsen (red.), Geschiedenis van de techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800-1890. Deel III. Textiel. Gas, licht en elektriciteit. Bouw. Walburg Pers, Zutphen 1993.

Deze tekst is afkomstig uit: H.W. Lintsen (red.), Geschiedenis van de techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800-1890. Deel III. Textiel. Gas, licht en elektriciteit. Bouw. Walburg Pers, Zutphen 1993.

Het meest sprekende voorbeeld van de rol van de machinefabrikant (of smid) is dat van Aberson. Johannes Aberson werd geboren te Warnsveld in 1824 als zoon van een leerlooier. In zijn jeugd was hij smidsknecht in Olst. Na enige pogingen lukte het hem om zich in 1847 als zelfstandig smid te Olst te vestigen. Hij vervaardigde allerhande ijzerwaren voor de boeren, maar ook voor steenbakkers langs de IJssel. Bij zijn bezoeken aan die steenfabrieken gaf hij zijn ogen goed de kost en zag welke problemen er waren met ingevoerde steenpersen en de Nederlandse kleisoorten:

Voor dat ik met het vervaardigen van Steenmachines ben begonnen heb ik naauwlettend alles nagegaan wat op dit gebied reeds bestaat en ben ik tot de overtuiging gekomen, dat bij de bewerking van zulk een ruwe stof als klei, in de eerste plaats gezorgd moest worden, dat het kam-en drijfwerk zooveel doenlijk zoo geplaatst werd dat het met de grondstof zo min mogelijk in aanraking komt. Zonder dat heeft men ieder oogenblik reparatien aan de machines en stoornis in het werk. Waar dit kon, heb ik gezorgd het beweegbare gedeelte van buiten aan te brengen. Als een tweede vereischte heb ik gemeend in het oog te moeten houden, dat de klei niet eerst hoog opgevoerd behoefde te worden.

Voorts heb ik er mij op toegelegd dat alles gemakkeljk kan worden schoongemaakt en dat de soliditeit der constructie zoo weinig mogelijk te wenschen overliet.47.

De reeds lange tijd in Amerika in gebruik zijnde Canadese vormbakpers was het type van waaruit door Aberson in de jaren zestig van de vorige eeuw een voor de Nederlandse kleisoorten geschikte steenvormmachine werd ontwikkeld. In 1867 vervaardigde hij zijn eerste door een paard of os aangedreven vormbakpers in twee modellen. De ontwikkeling ging verder en in 1870 waren ze tevens geschikt voor inzet van een stoommachine. Door Aberson werden in 1874 twee modelien op de markt gebracht. Ze waren in gebruik op de steenfabriek van H.C. van der Houven van Oordt te Olst, die voordat hij was overgestapt op de Abersonpers reeds verscheidene pogingen met buitenlandse steenpersen achter de rug had. Over het eerste model merkte Aberson op dat ‘deze machine is ontworpen voor gewone, handzame, goed te verwerken klei’ en over het tweede model dat deze ‘is ontworpen voor meer taayere en vettere kleisoorten en leem’.

De machines werden door Aberson ter plaatse opgebouwd. Vrachtkosten en huisvesting van de monteur waren voor rekening van de kopers. Ook werd door Aberson zelf uitvoerig instructie gegeven aan het werkvolk ‘daar alleen van juiste handgrepen het dadelijk gelukken eener goede werking geheel afhangt.’ Voorts werd een garantie- en onderhoudstermijn van drie maanden geboden.

De Aberson-persen waren zowel enkel- als dubbelwerkend. De produktie bij een enkelwerkende machine was 3200 tot 4000 stenen per draaiuur, afhankelijk van het formaat en de vormbak, en bij een snelheid van negen à tien slagen per minuut. Met de dubbelwerkende machine kon een produktie van 6 à 7000 stenen per draaiuur worden verkregen.48.

Toch lag de werkelijke produktie een stuk lager. Bij een effectief seizoen van 80 werkdagen betekende dit een produktie voor de enkelwerkende machine van meer dan 4 miljoen stenen.49.

Maar uit praktijkgegevens blijkt dat een Abersonpers in de jaren tachtig een maximale produktie had van 3 miljoen stenen, geleverd bij optimale omstandigheden.50. Het aantal slagen en dus ook de produktie, werd steeds verder opgevoerd en bedroeg in de periode 1920-1930 reeds dertien à veertien per minuut, hetgeen neerkwam op een dagproduktie van ongeveer 40.000 stenen en een seizoenproduktie van drie à vier miljoen stenen.51.

Tegen het einde van de negentiende eeuw had Aberson reeds meer dan 350 vormbakpersen geplaatst bij Nederlandse steenfabrikanten en enkele tientallen in het buitenland geleverd. Bij de binnenlandse afzet valt op dat er weinig belangstelling was in Zuid-Holland en in het geheel niet in Groningen (hier werden voornamelijk strengpersen gebruikt). Veel vormbakpersen werden afgenomen in Gelderland, Overijssel en Noord-Brabant, de baksteenregio’s in opkomst.

Ondanks zijn succesvolle steenvormmachine noemde Aberson zich nog in 1883 kachel-, grof- en hoefsmid, meester geweermaker en maker van allerhande machines. Zo maakte hij ook sigarenmachines, papier- en etiketmachines, zaagmachines, vlees-, hak-, snij- en worstmachines en ook nog molensteenscherpmachines. Maar het meest bekend werd hij toch om zijn vormbakpersen, die zelfs tot in Rusland en Mexico werden geleverd. Over de export schreef het tijdschrift Klei in 1903:

Dezer dagen werd, naar wij vernemen aan den Heer Joh. Aberson te Olst de levering opgedragen van verschillende werktuigen voor een steenfabriek in Rusland. Het is een verblijdend verschijnsel dat onze Hollandsche industrie van uit Rusland wordt opgezocht als of Duitschland er niet tussen lag.52.

Noten
47.Nieuw systeem steenmachinc van Johs. Aberson te Olst (Olst 1874).
48.J. v.d. Kloes, Onze bouwmaterialen (Maassluis 1909), 46.
49.J. Aberson, Steenvormmachines, 1871.
50.Provinciaal verslag Gelderland 1881, b.v. J. v.d. Elst, Hurwenen, 2 persen, produktie samen 6.000.000 stenen.
51.Janssen, Baksteenfabricage in Nederland, 95.
52.De Nederlandsche Klei-Industrie, 7 augustus 1903, 30.

Bron: H.W. Lintsen, Geschiedenis van de techniek in Nederland. De wording van een moderne samenleving 1800-1890. Deel III. Textiel. Gas, licht en elektriciteit. Bouw. Walburg Pers, Zutphen 1993. Pagina 263.


Villa Aberson

Over Villa Aberson

Wij wonen met z'n tweetjes in een monumentale villa in Olst, onder de rook van Deventer. De kinderen zijn al enkele jaren de deur uit: Ruimte genoeg dus. Trouwens, dat is geen borstbeeld van mij. Mijn vrouw is daar druk mee bezig...